بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن

مقدمه:
در شرايطي كه تنوع حيات در جهان چه به لحاظ كمي و چه به لحاظ كيفي در معرض تهديد قرار گرفته است و با توجه به اينكه بسياري از بوم‌سازگانها از نظر تنوع زيستي داراي پراكنش و انتشار يكسان و همگني نيستند، لزوم پاسداري و حراست و حمايت از اينگونه زيستگاه‌هاي بي‌همتا، به منظور دستيابي بر حفظ تراكم و تنوع گونه‌اي بيشتر و غناي ژنتيكي ضروري به نظر مي‌رسد.
كاملاً طبيعي است كه در چنين شرايطي هم جامعه جهاني و نيز هر كشوري بنا به وظيفه و نياز خود مي‌بايست ضمن شناخت و شناسايي اين چنين زيستگاه‌‌هايي در اين انديشه باشند كه مطابق معيارهاي جهاني، بوم سازگاران ويژه و منحصر بفرد خود را طبقه‌بندي و مورد مديريت قرار دهند. در اين ميان، موقعيت ايران زمين به دليل قرار گرفتن بيش از 7/89 درصد از مساحتش در قلمرو دشوار و پيچيده‌اي كه حراست و حمايت از زيست بوم‌هاي بي‌مانند، حساس و آسيب‌پذير اين سرزمين را به مراتب سخت‌تر ساخته است. اين مساله بويژه از آنجا اهميت بيشتري مي‌يابد كه بدانيم:‌ يك كشور تنها در اثر نفوذ دشمن به حوزه‌هاي فيزيكي، سياسي يا فرهنگي‌اش در معرض انحطاط قرار نمي‌گيرد، كشوري كه نتواند از ميراثهاي طبيعي و موجودات زنده گياهي و جانوري خويش به درستي حراست كند و توجه به ملاحظات زيست محيطي در واپسين اولويتهاي راهبردي‌اش جاي بگيرد، نمونه آشكاري از فرهنگ و تمدني رو به زوال را نمايش مي‌دهد، تمدني كه ديگر حتي كسي تمايلي به فتح آن هم نخواهد داشت. بنابراين، اگر امروز وزن مسايل زيست محيطي در شكل‌دهي به معادلات جهاني قابل تامل شده است، شتاب افزايش اين وزن در كشورهايي نظير ايران، به دليل حساسيتهايي كه برشمرده شد و موقعيت جغرافيايي زيستي اين بوم و بر، بايد دو چندان باشد.

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن
Dry lands: به سرزمينهايي اطلاق مي‌شود كه ميانگين بارندگي سالانه آنها، در كمترين حالت به دوسوم ميانگين تبخير و تعرق سالانه هم نمي‌رسد.
گزينش محدوده مطالعاتي خبر و روچون با مساحتي نزديك به 176000 هكتار بعنوان پارك ملي و پناهگاه حيات وحش نيز از آموزه ياد شده نشات مي‌گيرد. منطقه‌اي كه به دليل برخورداري از ويژگيهاي زيستي كم نظير، شايسته و استعداد برآورده كردن توامان اهداف حفاظت و توسعه را به خوبي دارا هستند. گواه اين مطلب همان كه بر اساس ناحيه‌بندي انجام شده نيز محدوده مورد مطالعه مجدداً حائز نام و عنوان قبلي خود يعني پارك ملي و پناهگاه حيات وحش گرديد.
5ـ1ـ موقعيت و خصوصيات بارز منطقه:
پارك ملي خبر و پناهگاه حيات وحش‌رو چون در استان كرمان قرار گرفته و به لحاظ تقسيمات سياسي بخشي از محدوده شهرستان بافت را در بر مي‌گيرد و در 40 كيلومتري جنوب غرب اين شهر قرار دارد. محدوده قانوني اين مجموعه پارك و پناهگاه حيات وحش در مختصات جغرافيايي 28 و 28 تا 58 و 28 عرض شمالي و 02 و 56 تا 38 و 56 طول شرقي تعيين شده است و وسعت آن 8/1768 كيلومتر مربع مي‌باشد. از نظر هيدرولوژيكي محدوده مورد بررسي از سر شاخه‌هاي رودخانه كل و هليل رود محسوب مي‌گردد كه در محدوده حوضه آبريز كل و جازموريان واقع گرديده است و در طرح تقسيمات طرح جامع آب كشور بعنوان حوضه پنجم از منطقه چهارم و حوضه هفتم از منطقه پنجم مطالعاتي با كدهاي 5ـ 4 و 7ـ 5 مشخص شده‌اند.
اين محدوده يكي از ذخيره گاه‌هاي طبيعي بسيار باارزش كشور است كه از تنوع اقليمي، چشم‌اندازهاي ديدني و گونه‌هاي گياهي و جانوري فراواني برخوردار است. ارتفاعات عمده آن شامل: كوه خبر بزرگ و خبر كوچك در شمال غربي و يك سلسله ارتفاعات شامل كوه مورك، كوه ميل، كوه زاغي، كوه مزار، كوه گروه، كوه تابي قو و كوه سش است كه از شمال شرقي شروع شده و به سمت جنوب غربي تا آبادي رچان(روچون)‌در مركز محدوده مطالعاتي امتداد مي‌يابد. كوههاي شميلان قرمز، سه چوك، نار شيرين نيز در نواحي شرقي منطقه ديده مي‌شود. در جنوب كوه‌هاي درنيان، گروه و كوه ارزوئيه و در جنوب غربي كوههاي قدمگاه و دماغه سياه و سرانجام كوه آنه قره در منتهي‌اليه جنوب غربي منطقه مشاهده مي‌شود.

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن
دشتها و نواحي مسطح و پست عمده محدوده نيز شامل دشت دشتاب در شمال شرقي، كفه ميل زنگي در جنوب شرقي، كفه چخماغي و دق عليجان در جنوب غربي و كفه چاه مخ و چاه كنار در غرب مي‌باشد. نقشه شماره (1ـ 1) راهها و نقاط ارتفاعي خبر و روچون و همچنين نقشه شماره (2ـ 1) محدوده پارك و پناهگاه حيات وحش خبر و روچون و واحدهاي هيدرولوژيك مربوطه را نشان مي‌دهند.
از جمله شهرها و روستاهاي مهم داخل منطقه مي‌توان به روستاي مزار، روچون، گزم و كهت و خارج منطقه مي‌توان به خبر، دشتاب، دهسرد، خسروآباد، گلستان، گيجوئيه، ارزوئيه، شاهماران، محمدآباد، وكيل آباد، ابراهيم آباد، باغ كنار و سفته اشاره نمود، پاسگاه‌هاي فعال محدوده مطالعاتي نيز شامل سرمحيط باني خبر و محيط بانيهاي دهسرد، كهت و ابراهيم آباد مي‌باشند.
2ـ تحليل وضعيت محيط طبيعي
محدوده مورد مطالعه از جمله بوم‌سازگانهاي مهم خشكي كشور ايران است كه در شمار زيست بوميهاي تحت حفاظت سازمان حفاظت محيط زيست قرار دارد و به لحاظ تقسيم‌بندي ابتدا تحت عنوان «منطقه شكار ممنوع» و پس از آن به عنوان «پناهگاه حيات وحش» و در نهايت بنام” پارك ملي خبر و پناهگاه حيات وحش روچون” مورد حمايت واقع گرديد، كه دو منطقه امن كوه بزرگ و كوچك خبر و دق علي جان را در بخش پارك ملي در خود جاي داده است. روند تكاملي تشكيل و حمايت از منطقه خود گواهي بر دريافت اهميت و منحصر به فرد بودن زيستگاه‌هاي موجود آن دارد. اين محدوده بطور كامل در بوم‌سازگان خشكي قرار دارد و شامل كوهستان، كوهپايه و دشت و نيز سامانه‌اي آبي غير دائمي شامل رودخانه‌ها، چشمه‌ها، قنوات و چاه‌ها (كه تعداد اندكي دايمي هستند) مي‌باشد. خصوصيات خاص اين سامانه‌‌ها سبب گرديده كه ساز و كار (مكانيسم) شناخت حساسيت و مناطق آسيب‌پذير در اين منطقه از سيستم خاصي پيروي مي‌نمايد، لذا براي تحليل و واكاوي وضعيت محيط طبيعي منطقه، برداشت دو گام اساسي ضروري است:
گام نخست: آشكار ساختن اندوخته و داراييهاي موجود در محدوده مورد مطالعه شامل پارك ملي خبر پناهگاه حيات وحش روچون، كه اين مهم با استفاده از برسي و ارزيابي ستاده‌هاي (نتايج) برآمده از مطالعات انجام شده بر روي تمامي جلوه‌هاي گوناگون اندوخته‌هاي طبيعي (Natural Reserves) و ترسيم شمايي از توانمنديها و محدوديتهاي بالقوه پهنه موصوف قابل حصول مي‌نمايد.

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن
گام دوم:‌ تعيين ويژگيهاي كمي و كيفي اندوخته‌ها و منابع طبيعي (Natural Reserves) موجود به هدف شكار ساختن نقاط ضعف و آسيب‌پذير آنها است تا بدين ترتيب، بستري مناسب براي شناسايي مولفه‌اي موثر در افزايش ضريب شكنندگي مناطق حساس و آسيب‌پذير به تفكيك هر يك از انواع بوم‌سازگانهاي موجود بدست آيد.
در راستاي برداشتن گام نخست است كه پارك ملي خبر و پناهگاه حيات وحش روچون به 11 واحد آب شناختي (هيدرولوژيكي) تقسيم مي‌شود كه همگي در زمره بوم‌سازگانهاي خشكي (كوهستاني، دشتي و تپه ماهوري) قرار مي‌گيرند. با اين وجود هر يك از 11 واحد آب شناختي تشكيل‌دهنده بوم‌سازگان خشكي در دل خود از وجود منابع آبي نظير رودخانه‌ها، قنوات و چشمه‌ها و چاه‌ها بهره‌مند بوده و نقش اساسي در پيدايش بوم‌سازگانهاي آبي و تامين آن و نيز شكل‌گيري و دوام آباد بومهاي انساني منطقه دارند.
درك نحوه ارتباط بوم شناختي (اكولوژيكي) و عملكرد اين واحدها با عنايت به اينكه در چه پهنه‌اي از تقسيمات اكولوژيك قرار دارند و يا به عنوان يك مجموعه منظم و مرتبط زيست محيطي، مي‌تواند قوانين حاكم بر آنها و ضعفها و تواناييهاي آنها را نمودار سازد. بطور مثال بعضي از واحدهاي هيدرولوژيك در بوم‌سازگانهاي كوهستاني (واحدهاي 2، 3، 4، 10 و 11 و بخشهاي از 5) و گروهي از واحدي آب شناسي از بوم‌سازگانهاي دشتي و نيمه دشتي يا كوهپايه‌اي و تپه ماهوري تشكيل يافته است. ليكن سلامت هر يك از واحدهاي هيدرولوژيك علاوه بر اينكه از ويژگيهاي اكولوژيك و اقتصادي اجتماعي تبعيت مي‌نمايد به ارتباط بين آنها و بوم‌سازگانهاي موجود در هر يك وابسته است. بطور مثال، بوم‌سازگانهاي كوهستاني با بوم‌سازگانهاي دشتي در ارتباط تنگاتنگ بوده حيات دشتها در گروه سلامت كوهستانها است و كوهستانها نيز به نوبه خود از دشتها متاثر مي‌شوند. اين در حالي است كه در طرحهاي مطالعاتي برنامه انسان از كره مسكون، حراست و حمايت از بوم‌سازگانهاي كوهستاني به رغم عدم برخورداري از يك تعريف علمي جامع و مورد قبول، به دليل استعداد آسيب‌پذيري و شكنندگي ذاتي و قابل توجه آنها، از اولويت ويژه‌اي برخوردار شده است.

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن

1ـ 2ـ آسيب‌پذيري و نقاط حساس:
فاكتور آسيب‌پذيري و شناسايي مناطق حساس يكي از مهمترين عواملي است كه مي‌تواند در مديريت مناطق تحت حمايت نقش آفريني نمايد. شناسايي نقاط حساس و آسيب‌پذير در اين مناطق غالباً با استفاده از مطالعات پايه انجام يافته در عرصه‌هاي كاربري مختلف سرزمين و از ديدگاه‌هاي مختلف به انجام مي‌رسد و بر اساس نوع و هدف مديريت مناطق مي‌تواند از درجات ارزشي و اهميتي متفاوت برخوردار باشد. همچنين ميزان آسيب‌پذيري عرصه‌هاي مورد مطالعه در تعيين نواحي در ناحيه‌بندي منطقه مورد مطالعه از طريق اعمال در ارزيابي توان بوم شناختي و مدلها يا الگوهاي بوم شناختي نقش موثر دارد.
اينك كه كانون توجه اين بررسي و مطالعه، بحث اصلي محيط طبيعي است، براي آنكه علل آسيب‌پذيري و حساسيت آن را بشناسيم و محلهاي آنرا بر اساس مطالعات انجام شده بر روي منابع فيزيكي و بيولوژيكي مشخص نماييم. محيط مورد نظر را در اينجا محدوده‌اي متشكل از پارك ملي خبر و پناهگاه حيات وحش روچون تشكيل مي‌دهد. همچنين به نظر مي‌رسد، بيش از شناسايي محلهاي آسيب‌پذير و نقاط حساس و تحليل علل آسيب‌پذيري آنها، لازم است رويكردي همه جانبه به دانش واژه‌هايي نظير آسيب‌پذيري، مناطق حساس و سازو كار (مكانيسم) وقوع آنها داشته باشيم و به درخورترين شيوه ممكن به واكاوي و تشريح اين كليدواژه‌ها اشاره نمايم.

بنابراين آشنايي با جستارهايي نظير: ويژگيهاي آسيب‌پذيري، تعريف مناطق حساس و آسيب‌پذير، دلايل اهميت هر يك از بوم‌سازگانهاي موجود در منطقه (شامل دشتي و كوهستاني) و سرانجام معيارهاي لازم براي تعيين مناطق تحت حمايت، ضرورت طرح مي‌يابد كه در ادامه به آن پرداخته مي‌شود.
1ـ 2ـ آسيب‌پذيري و نقاط حساس:
فاكتور آسيب‌پذيري و شناسايي مناطق حساس يكي از مهمترين عواملي است كه مي‌تواند در مديريت مناطق تحت حمايت نقش آفريني نمايد. شناسايي نقاط حساس و آسيب‌پذير در اين مناطق غالباً با استفاده از مطالعات پايه انجام يافته در عرصه‌هاي كاربري مختلف سرزمين و از ديدگاه‌هاي مختلف به انجام مي‌رسد و بر اساس نوع و هدف مديريت مناطق مي‌تواند از درجات ارزشي و اهميتي متفاوت برخوردار باشد. همچنين ميزان آسيب‌پذيري عرصه‌هاي مورد مطالعه در تعيين نواحي در ناحيه‌بندي منطقه مورد مطالعه از طريق اعمال در ارزيابي توان بوم شناختي و مدلها يا الگوهاي بوم شناختي نقش موثر دارد.
2ـ2ـ 2ـ دلايل خاص آسيب‌پذيري منطقه مورد مطالعه:

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن
تنوع شرايط زيستي در بوم‌سازگانهاي خشكي موجود در اين پهنه از سرزمين ايران، موجب پديدار شدن زيستگاه‌هايي مي‌شود كه در بردارنده بارورترين و در عين حال، پيچيده‌ترين و حساس‌ترين محيطهاي زيست شناختي (بيولوژيكي) كشور هستند. در چنين زيستگاه‌هايي، خصوصيات زيست محيطي و شرايط حياتي منطقه، اغلب وابسته به ويژگيهاي اقليمي، توپوگرافي، ژئومورفولوژيكي و نيز وضعيت رويشگاه‌هاي گياهي است اين عوامل هر يك به گونه‌اي در چرخه آب منطقه موثرند و آب نيز نقش تعيين كننده‌اي در آفرينش ويژگيهاي زيست شناختي محيط طبيعي محدوده مورد مطالعه بر عهده دارد. تغييرات كمي و كيفي (شوري، درجه حرارت، انجماد، تبخير و تعرق …) آب نيز كه ممكن است روزانه، ماهانه، فصلي و سالانه و حتي طولاني مدت‌تر باشد بر كيفيت و كميت حيات موثر بوده و تنوع شگفت‌انگيزي در ساختمان و نحوه عملكرد اين مناطق پديد مي‌آورد. زيستگاه‌هاي پارك ملي خبر و پناهگاه حيات وحش روچون نيز، در شمار چنين مناطقي قرار دارد كه به دليل ارزشهاي زيست محيطي كم نظير ذخاير ژنتيكي ناهمتايش، كاملاً‌ منحصر بفرد بوده و يكي از مهمترين مناطق تحت حمايت سازمان حفاظت محيط زيست به حساب مي‌آيد كه به لحاظ همين اهميت و ويژگيهايش تحت عناوين پارك ملي و پناهگاه حيات وحش مورد مديريت قرار گرفته است. با اين وجود، تاكنون از بي‌توجهي‌هاي پرشماري نسبت به خود، آسيب ديده است. بهره‌برداريهاي بي‌رويه دو دهه گذشته از پوشش گياهي و تهي‌سازي عرصه‌هاي كوهستاني و دشتي و نيز مناطقي بينابيني آنها، چه از طريق استفاده مفرط توسط دامهاي اهلي و چه از طريق استفاده‌هاي نابخردانه انساني نظير برداشت علوفه، بوته و چوب، جهت مصارف خانگي، هيزم و گياهان دارويي و خوراكي سبب كاهش توليدات زيستگاهي و منابع زيستي منطقه گرديده است، كه در صورت ادامه چنين روندي امكان بازگشت به شرايط مطلوب پيشين را بسيار سخت و يا غيرممكن مي‌نمايد.
اينك به معرفي و تشريح گروه‌هاي كلي از عواملي پرداخته مي‌شود كه سبب شده‌اند تا بخشهايي از اين منطقه پر ارزش، آسيب‌پذير و شكننده شود. شايان ذكر است، همانطور كه اشاره شد، پاره‌اي از اين عوامل، منشاء محيطي و بوم شناختي داشته و گروهي ديگر، ريشه در مسائل اجتماعي و اقتصادي دارند:
1ـ خاك و فرسايش اشكال و علل آن و ارتباط آنها با عوامل محيطي ديگر
2ـ ويژگيهاي پيكري سرزمين شامل ويژگيهاي هندسي يا پيكرسنجي حوزه شامل شيب، جهت، ارتفاع از سطح دريا و وجود گسله‌ها
3ـ عوامل زمين شناختي و شدت فرسايش پذيري و حساسيت سنگي مادر به فرسايش و

بررسی و مطالعه زیست محیطی پارک ملی خبر واقع در استان کرمان و چگونگی حفظ و نگهداری آن

پسورد فایل: www.bazaarfile.ir

مطالعه بیشتر